Interview met de auteur

Eigenzinnige autodidact schrijft baanbrekend boek over evolutie

EEN GESPREK MET DICK SLAGTER

429_edit2Hij noemt zijn boek over de evolutie Homo nudus-de naakte mens niet onbescheiden ‘baanbrekend’ en is er trots op: Dick Slagter. Als puber was hij al gefascineerd door de evolutie en hij schreef er enige decennia later een eigenzinnig boek over. Een gesprek met de bevlogen en eigenwijze schrijver. Hoe komt een autodidact ertoe zich te meten met professionele wetenschappers?

 

Wanneer ontstond uw interesse in de evolutie in het algemeen en de (oer)geschiedenis van de mens in het bijzonder? Als puber was ik al geboeid door de evolutie van de mens, daarmee is het eigenlijk begonnen. Mijn eerste boek erover kocht ik toen ik 18 was.  Veel later, zo rond mijn veertigste, is daar een meer algemene belangstelling voor evolutie bijgekomen. Het verschijnen van de eerste goede vertaling van Darwin’s On the Origin of Species bij Nieuwezijds Uitgeverij in Amsterdam, leverde de brandstof daarvoor. Ik sprak toen met mezelf af elke zomervakantie een goed boek over evolutie te lezen, maar het duurde niet lang of de frequentie ging drastisch omhoog. Het is zo’n ongelofelijk veelzijdig en boeiend onderwerp. Het raakt elk denkbaar aspect in het leven, het reikt veel verder dan de biologie alleen.

Zijn de inzichten die u in Homo nudus uiteenzet, nieuw, of sluiten zijn aan bij bestaande theorieën? De inzichten in Homo nudus zijn volkomen nieuw. Gelukkig maar, want algemeen wordt erkend dat onze evolutie raadselachtig is en ik zou er geen behoefte aan hebben dat raadsel in stand te houden of zelfs te vergroten. Homo nudus biedt voor het eerst in de geschiedenis een antwoord op oude en prangende vragen en helpt daarmee daadwerkelijk het raadsel op te lossen.  Alles draait daarbij om het verlies van onze vacht, vandaar ook de titel van het boek dat de naakte mens betekent. De centrale gedachte is dat door het verlies van de vacht de kinderen van onze voorouderlijke moeders zich niet langer aan haar lichaamshaar konden vastklampen. Dat is bij chimpansees, bonobo’s, gorilla’s, orang-oetangs en gibbons, onze familieleden in de familie van de mensapen, de gangbare wijze van transport voor pasgeboren kinderen. Het kleintje bungelt dan aan moeders borst of rijdt paardje op haar rug, iedereen heeft dat wel eens gezien in de dierentuin, op foto’s of in een film. Zonder vacht is dat echter niet langer mogelijk. De moeder moet het kind dan dragen en dat dwingt haar ertoe veel meer op de grond te gaan leven. Klimmen in de bomen is met twee volle handen is gewoon niet langer mogelijk. Een leven op de grond is in een oerwoud echter zeer gevaarlijk (panters), terwijl op de grond ook onvoldoende voedsel is te vinden. Fruit was het stapelvoedsel van onze voorouders en dit moet nu eenmaal op niveau geplukt worden. Het gevaarlijke en karige grondleven dwong moeders tot het zoeken van hulp, zonder hulp zullen moeders samen met hun kinderen massaal door roofdieren en honger gestorven zijn. Die noodzakelijke hulp kreeg ze van de man. In Homo nudus-de naakte mens wordt aannemelijk gemaakt dat hij de enige mogelijke kandidaat moet zijn geweest. Daaruit is de monogame relatie ontstaan. Uit de eigenschappen van de oudste fossielen van onze voorouders kan worden afgeleid dat deze causaal ten nauwste met elkaar verbonden evolutionaire stappen, vachtverlies, rechtop lopen en monogaam paargedrag, zich al 7 miljoen jaar geleden achter elkaar en in evolutionair korte tijd, in het noord-Afrikaanse oerwoud voltrokken. Op basis daarvan is ruim 4 miljoen jaar later taal als nieuwe communicatievorm ontstaan en als direct gevolg daarvan expandeerden onze hersenen, een verband dat overtuigend wordt aangetoond. Deze inzichten zijn volstrekt uniek. Niemand, waar ook ter wereld, is hier ooit op gekomen.

Het boek onderscheidt zich dus allereerst door het unieke inzicht dat vachtverlies aan de basis stond van onze evolutie. Minstens zo belangrijk is dat het daardoor mogelijk is gebleken onze evolutie vanaf ontstaan tot heden volledig en sluitend op wetenschappelijk verantwoorde wijze te verklaren. De reconstructie van onze evolutie die in Homo nudus-de naakte mens is gemaakt, past als een maatkostuum bij onze kennis van algemene evolutionaire processen, de geologische en klimatologische geschiedenis van de aarde, primatengedrag en het fossielenarchief. Dit is nog niemand eerder gelukt, ook de meest vooraanstaande wetenschappelijke schrijvers van gewoonlijk Engelse of Amerikaanse oorsprong niet. Het is echt een doorbraak.

Is er uit de theoretische kennis, op te doen uit het boek, iets praktisch te distilleren voor het leven van nu? Jazeker. Gravend naar onze wortels wordt duidelijk dat wij ons bestaan in hoge mate danken aan toeval en zorg voor elkaar. Van dat laatste is de monogame relatie een mooi voorbeeld. Als vrouw en man elkaar 7 miljoen jaar geleden niet gevonden hadden, dan waren we er nu zeker niet geweest. Samenwerken en hulp was voor onze soort een paspoort naar de toekomst. Een toekomst die bijna 7 miljoen jaar lang bijzonder hachelijk zou zijn, want tot voor kort was de mens namelijk het zorgenkindje binnen de familie van de mensapen. Dat kunnen we ons nu nauwelijks voorstellen, maar ons huidige biologische succes is een zeer recent gegeven. Een ander belangrijk punt is dat alle 7 miljard mensen van dit moment afstammen van niet meer dan ongeveer 15 duizend Afrikaanse mensen die 70 duizend jaar geleden leefden in het oosten van Afrika. Daaruit kan worden afgeleid dat de moderne mensheid eigenlijk als 1 grote familie kan worden beschouwd.

Dit werpt een heel ander licht op de vaak heftige strijd tussen moderne menselijke samenlevingen over sterk uitvergrootte vermeende verschillen. Tot slot wordt gaandeweg het boek steeds duidelijker dat de mens beslist een heel bijzonder dier is, maar dat dit ook geldt voor alle andere soorten met wie we de wereld als woonplaats delen. Dit nodigt uit tot bescheidenheid. Het roept ook op tot mededogen met al die soorten die het nu, net als wij miljoenen jaren lang, als gevolg van onze alomtegenwoordige aanwezigheid moeilijk hebben en het hoofd amper boven water kunnen houden.

In hoeverre sluit het in Homo nudus ontslotene aan bij uw wereldbeeld in het algemeen? Het boek maakt voor mij meer dan wat ook duidelijk dat wij een product zijn van heel gewone biologische processen. Dat wist ik natuurlijk al, als evolutionist is een andere visie nauwelijks denkbaar, maar het ontbreken van een goede reconstructie van de gebeurtenissen was toch altijd een groot gemis. Het bleef bij een algemene overtuiging zonder dat die met een goed verhaal kon worden opgevuld. Nu duidelijk is hoe dat op een evolutionair logische wijze tot stand kan zijn gekomen, is er een veel steviger basis onder komen te liggen. Dat is buitengewoon waardevol denk ik, omdat het helpt om onze plaats op deze planeet beter te begrijpen. Als je niet weet wat je geschiedenis is, kun je niet begrijpen waar je vandaag staat en heb je geen idee waar je toekomst zou kunnen liggen. Homo nudus geeft brandstof om daarover op een nieuwe manier na te kunnen denken.

Wat hoopt u met het boek te bereiken? Ik hoop dat veel mensen kennis nemen van het boek en dat het bij velen stemt tot nadenken. Het onderwerp is ongelofelijk belangrijk. De geschiedenis van de mensheid is ten slotte de geschiedenis van ons allemaal. Kennis daarvan kan mensen verbinden met elkaar en met het leven, en volgens mij hebben we dat op dit moment in onze geschiedenis harder nodig dan ooit.

Heeft u al reacties gekregen? Jazeker en die zijn tot op heden zeer positief. Alle lezers die reageerden roemen de schrijfstijl, iemand schreef me dat het leest als een trein. Dat is heel belangrijk want onze evolutie is geen gemakkelijk onderwerp. Als het dan ook nog moeilijk geschreven zou zijn leidt de toegankelijkheid eronder, en dat zou jammer zijn. Het is nu eenmaal mijn ambitie dat velen het lezen en dan kan het niet toegankelijk genoeg zijn. Inhoudelijk vinden de lezers het zeer overtuigend. Dat komt denk ik in de eerste plaats omdat de reconstructie voor zover ik heb kunnen nagaan sluit als een bus, maar ook omdat ze samen met de schrijver de reconstructie stap voor stap opbouwen. Daardoor wordt de lezer in de logische redenering meegenomen en kan hij haar tegelijkertijd op juistheid beoordelen. Zo hoort dat ook bij een reconstructie van onze evolutie, de redenering moet volkomen transparant zijn. Ik ben in dat kader ook heel erg op zoek naar reacties van mensen. Speciaal daarvoor is voor het in boek, in het colofon, mijn e-mail adres opgenomen, dan kunnen lezers me rechtstreeks benaderen. Daar wordt gelukkig goed gebruik van gemaakt.

Voor wie is het boek geschreven? Het is geschreven voor een breed publiek. Iedereen die het Nederlands goed machtig is en geïnteresseerd is in het onderwerp, of je nu professional of leek bent maakt niet uit, kan zich er volledig in verliezen. Heel veel mensen passen in dat profiel.

Werkt u al aan een eventueel vervolg – Homo vestitus? Ha ha, de geklede mens, hoe komt u erop. Nu ik erover nadenk, dat boek hoef ik niet te schrijven, in Homo nudus-de naakte mens wordt er al aandacht aan besteed. Ik denk wel aan een ander vervolg en werk dat nu voorzichtig uit, maar Ik werk er nog niet echt aan. Eerst maar eens zorgen dat dit boek goed gelezen wordt, dan kijken we weer verder. Het dagelijks leven is wat mij betreft net als de evolutie zelf. Je zet elke dag een stap na de vorige, en waar je uitkomt weet je nooit. In dat opzicht was Homo nudus-de naakte mens al een grote verrassing. Toen ik 34 jaar geleden mijn eerste boek aanschafte over de evolutie van de mens had ik nooit kunnen denken er zelf een baanbrekend boek over te schrijven. Ik laat me graag verrassen.